Vaccin ontwikkeling is een van de meest intensieve processen in de medische wetenschap. Het kost jaren van onderzoek, testen en controleren voordat een vaccin bij mensen gebruikt mag worden. Toch horen we er steeds vaker over, omdat wetenschappers wereldwijd werken aan nieuwe bescherming tegen ziekten die nog steeds veel slachtoffers maken. Van malaria tot griep: het maken van een vaccin is veel meer dan een oplossing bedenken en die injecteren.
Hoe onderzoekers een nieuw vaccin ontwerpen
Het begint allemaal met een ziekteverwekker: een bacterie, virus of parasiet die schade aanricht in het menselijk lichaam. Wetenschappers bestuderen hoe die verwekker werkt en welke onderdelen het afweersysteem kunnen leren herkennen. Op basis daarvan kiezen ze een aanpak. Soms gebruiken ze een verzwakte of gedode versie van de verwekker zelf. Bij andere vaccins maken ze gebruik van kleine stukjes van het oppervlak van de parasiet of het virus, zodat het lichaam leert die te herkennen zonder ziek te worden. Er zijn ook modernere methoden, zoals mRNA-technologie, waarbij het lichaam zelf een eiwit aanmaakt dat het afweersysteem traint. Elke aanpak heeft zijn eigen voordelen en uitdagingen, en onderzoekers kiezen op basis van de eigenschappen van de ziekteverwekker welke methode het meest kansrijk is.
Van eerste tests tot grote onderzoeken bij mensen
Nadat een vaccin in het laboratorium veelbelovend blijkt, volgen er tests op dieren. Daarna pas begint het testen op mensen, in fasen. In de eerste fase krijgen een klein aantal gezonde vrijwilligers het middel toegediend. Onderzoekers kijken dan vooral of het veilig is en welke bijwerkingen optreden. In de volgende fase nemen meer mensen deel en wordt ook de werking onderzocht. De derde fase is de grootste: duizenden mensen in meerdere landen worden gevolgd om te zien of het vaccin echt bescherming biedt. Dit hele traject duurt gemiddeld tien tot vijftien jaar. Bij een ernstige uitbraak, zoals tijdens de coronapandemie, kunnen sommige stappen overlappen om tijd te besparen, maar de veiligheidseisen blijven gelijk.
Het malariavaccin als voorbeeld van modern onderzoek
Malaria is een ziekte die elk jaar honderdduizenden levens kost, vooral bij jonge kinderen in Afrika. Dat maakt het een belangrijk doel voor vaccinontwikkelaars. Het Radboudumc in Nederland doet al jaren onderzoek naar een malariavaccin. Daarbij besmetten ze gezonde vrijwilligers herhaaldelijk met malaria, onder strikt gecontroleerde omstandigheden. Zo kunnen ze precies bestuderen hoe het afweersysteem reageert. Onderzoekers van het Leids Universitair Medisch Centrum testten een andere aanpak: inenting met genetisch verzwakte malariaparasieten. Die parasieten zijn zo aangepast dat ze het lichaam niet ziek maken, maar het afweersysteem wel trainen. Uit onderzoek dat in 2024 werd gepubliceerd, bleek dat deze methode zeer goede bescherming bood. Dit laat zien hoe ver het vakgebied is gekomen en hoe creatief onderzoekers te werk gaan om een lastige parasiet te verslaan.
Goedkeuring en gebruik in de praktijk
Zelfs na succesvolle tests is een vaccin nog niet automatisch beschikbaar voor het grote publiek. Nationale en internationale gezondheidsautoriteiten, zoals het Europees Geneesmiddelenbureau, beoordelen alle onderzoeksdata grondig. Ze controleren of het middel veilig genoeg is, of het goed werkt en of het op grote schaal gemaakt kan worden. Pas als ze akkoord gaan, volgt een vergunning. Daarna begint de productie op grote schaal, gevolgd door distributie aan ziekenhuizen, huisartsen en vaccinatiecentra. Ook na goedkeuring blijven autoriteiten het gebruik volgen. Als er onverwachte bijwerkingen optreden, kunnen ze snel ingrijpen. Het hele systeem is erop gericht dat mensen erop kunnen vertrouwen dat een vaccin dat beschikbaar is, ook echt veilig en werkzaam is.
Veelgestelde vragen over vaccin ontwikkeling
Waarom duurt het ontwikkelen van een vaccin zo lang?
Het ontwikkelen van een vaccin duurt lang omdat elke stap zorgvuldig gecontroleerd moet worden. Eerst wordt het vaccin in het laboratorium ontwikkeld, dan op dieren getest en daarna pas op mensen. Elke testfase vraagt tijd om genoeg gegevens te verzamelen over veiligheid en werking. Daarna volgt nog een uitgebreide beoordeling door gezondheidsautoriteiten. Gemiddeld duurt dit proces tien tot vijftien jaar.
Wat is het verschil tussen een levend verzwakt vaccin en een mRNA vaccin?
Bij een levend verzwakt vaccin krijgt het lichaam een verzwakte versie van de echte ziekteverwekker toegediend. Het afweersysteem reageert daarop en onthoudt hoe het die moet aanvallen. Bij een mRNA vaccin werkt het anders: het vaccin geeft cellen in het lichaam instructies om zelf een eiwit aan te maken. Dat eiwit herkent het afweersysteem als vreemd en traint zichzelf daartegen. Het erfelijk materiaal van het vaccin wordt daarna afgebroken door het lichaam.
Hoe weten onderzoekers dat een vaccin echt werkt?
Om te bepalen of een vaccin werkt, vergelijken onderzoekers twee groepen mensen: één groep die het vaccin krijgt en één groep die dat niet krijgt. Ze volgen beide groepen gedurende langere tijd en kijken wie er ziek wordt. Als de gevaccineerde groep veel minder ziek wordt, is dat bewijs dat het vaccin bescherming biedt. Dit soort onderzoek heet een gerandomiseerde gecontroleerde studie en geldt als de betrouwbaarste manier om de werking te meten.
Kunnen vaccins ook voor zeldzame ziekten gemaakt worden?
Ja, ook voor zeldzame ziekten kan een vaccin ontwikkeld worden. Dat is wel lastiger, omdat er minder patiënten zijn om te testen en farmaceutische bedrijven minder financieel belang hebben. Overheden en internationale organisaties proberen dit op te vangen met speciale subsidies en regelgeving voor zogenoemde weesgeneesmiddelen. Zo stimuleren ze toch onderzoek naar ziekten die relatief weinig mensen treffen.
