Een burgemeester verkiezing zoals bij de president in Amerika bestaat in Nederland niet. Toch heeft bijna iedereen een mening over wie de baas van zijn of haar gemeente moet zijn. Hoe gaat dat eigenlijk in zijn werk? Wie bepaalt wie er op die stoel komt? En waarom mogen gewone burgers hier niet gewoon op stemmen? Het antwoord is ingewikkelder dan je zou denken, maar ook best logisch als je het begrijpt.
De gemeenteraad speelt de belangrijkste rol
In Nederland kiest niet het volk, maar de gemeenteraad de nieuwe burgemeester. De raad stelt een vertrouwenscommissie samen. Die commissie spreekt met kandidaten en brengt daarna een aanbeveling uit. Normaal gesproken staan er twee namen op die lijst, waarvan de eerste de voorkeur heeft. De commissaris van de Koning speelt ook een grote rol. Hij begeleidt het hele proces en adviseert de raad bij de keuze. Uiteindelijk stuurt de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de aanbeveling door naar de Kroon. Pas dan wordt de burgemeester officieel benoemd bij Koninklijk Besluit.
Waarom burgers niet rechtstreeks stemmen op een burgemeester
Al jaren is er een discussie over de gekozen burgemeester. Voorstanders zeggen dat mensen meer invloed verdienen op wie hun gemeente leidt. Tegenstanders vinden juist dat de huidige aanpak zorgt voor meer stabiliteit en minder politieke strijd. In 2005 stemde de Eerste Kamer tegen een grondwetswijziging die een rechtstreekse keuze mogelijk had gemaakt. Het voorstel haalde de benodigde tweederde meerderheid niet. Daarna is het onderwerp meerdere keren teruggekomen in de politiek, maar een echte verandering is er nooit gekomen. De benoeming via de Kroon staat dus nog steeds in de Grondwet.
Zo verloopt de selectieprocedure in de praktijk
Wanneer een gemeente een nieuwe burgemeester nodig heeft, start er een zorgvuldige procedure. Eerst stelt de gemeenteraad een profielschets op. Daarin staat wat voor persoon de gemeente zoekt: welke ervaring is gewenst, welke eigenschappen passen bij de gemeente, en wat zijn de uitdagingen de komende jaren. Daarna kunnen kandidaten solliciteren. De vertrouwenscommissie nodigt een aantal mensen uit voor gesprekken. Dit alles gebeurt in het geheim, zodat kandidaten vrijuit kunnen spreken. Na de gesprekken brengt de commissie haar aanbeveling uit aan de voltallige raad. De raad stemt daarna over de voordracht. In de meeste gevallen volgt de raad het advies van de commissie.
Wat inwoners wel kunnen doen
Rechtstreeks stemmen op een burgemeester zit er dus niet in, maar inwoners staan niet volledig buitenspel. Sommige gemeenten houden een raadpleging onder bewoners als onderdeel van de profielschets. Inwoners mogen dan aangeven welke eigenschappen zij belangrijk vinden in hun nieuwe bestuurder. Daarnaast kiest iedereen wel indirect mee: bij de gemeenteraadsverkiezingen bepaal jij welke partijen er in de raad komen. En die raad kiest uiteindelijk de burgemeester. Bovendien kunnen inwoners de raadsleden aanspreken als zij het niet eens zijn met een benoeming. Democratische invloed loopt in Nederland dus via de raad, niet via een directe stem op de persoon zelf.
Veelgestelde vragen
Hoe lang mag een burgemeester in Nederland aanblijven?
Een burgemeester wordt benoemd voor een periode van zes jaar. Na die zes jaar kan hij of zij worden herbenoemd. Er is geen maximum aan het aantal termijnen, maar de gemeenteraad beoordeelt wel of de samenwerking goed genoeg is voor een nieuwe periode.
Kan een burgemeester worden weggestuurd?
Ja, een burgemeester kan worden ontslagen, maar dat is geen eenvoudige stap. De gemeenteraad kan een verzoek indienen bij de minister van Binnenlandse Zaken als het vertrouwen in de burgemeester is opgezegd. De minister beslist daarna of ontslag volgt. Dit gebeurt zelden, maar het is wel mogelijk.
Moet een burgemeester in de gemeente wonen waar hij of zij werkt?
Ja, een burgemeester is verplicht om in de gemeente te wonen waar hij of zij de functie uitoefent. Dit geldt vanaf de eerste dag van de benoeming. De gedachte daarachter is dat een burgemeester dicht bij de inwoners staat en de gemeente goed kent van binnenuit.
Kan iedereen burgemeester worden in Nederland?
Niet iedereen komt automatisch in aanmerking. Een burgemeester hoeft geen raadslid te zijn geweest, maar kandidaten hebben in de praktijk bijna altijd een achtergrond in de politiek of het openbaar bestuur. Er zijn geen formele diploma-eisen, maar gemeenten kijken wel naar ervaring, leiderschapskwaliteiten en een passend profiel bij de gemeente.
